Στο Γυμνάσιο, και ειδικότερα στην Γ' τάξη, οι μαθητές έρχονται σε επαφή με σημαντικά αποσπάσματα από τα έργα του Ξενοφώντα, ενός από τους σπουδαιότερους ιστορικούς και συγγραφείς της αρχαίας Ελλάδας. Τα κυριότερα έργα του που διδάσκονται είναι τα «Ελληνικά» και, σε ορισμένες περιπτώσεις, η «Κύρου Ανάβασις».
Τα «Ελληνικά» αποτελούν ένα ιστορικό έργο που συνεχίζει την αφήγηση του Θουκυδίδη, καλύπτοντας την περίοδο από το 411 π.Χ. έως το 362 π.Χ. Περιγράφουν τη λήξη του Πελοποννησιακού Πολέμου, την εγκαθίδρυση και την πτώση της τυραννίδας των Τριάκοντα στην Αθήνα, καθώς και τις μεταγενέστερες εξελίξεις στην ελληνική ιστορία, όπως οι πόλεμοι μεταξύ Σπάρτης, Θηβών και Αθηνών, μέχρι τη μάχη της Μαντίνειας. Μέσα από τα «Ελληνικά», οι μαθητές γνωρίζουν τις πολιτικές και στρατιωτικές ανακατατάξεις της εποχής, τις συμμαχίες και τις συγκρούσεις που διαμόρφωσαν τον αρχαίο ελληνικό κόσμο. Ο Ξενοφώντας, ως αυτόπτης μάρτυρας και συμμετέχων σε πολλά γεγονότα, προσφέρει μια μοναδική, αν και συχνά υποκειμενική, οπτική γωνία.
Η «Κύρου Ανάβασις» είναι ένα αυτοβιογραφικό έργο που αφηγείται την εκστρατεία του Κύρου του Νεότερου εναντίον του αδελφού του, Αρταξέρξη Β', και την περιπετειώδη επιστροφή των «Μυρίων» Ελλήνων μισθοφόρων, τους οποίους ο Ξενοφώντας οδήγησε πίσω στην Ελλάδα μετά τον θάνατο του Κύρου στη μάχη στα Κούναξα. Το έργο αυτό αναδεικνύει θέματα όπως η ηγεσία, η αντοχή, η στρατιωτική στρατηγική και οι δυσκολίες της επιβίωσης σε εχθρικό περιβάλλον. Οι μαθητές έχουν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν την πορεία μιας ομάδας ανθρώπων που, παρά τις αντίξοες συνθήκες, καταφέρνουν να επιβιώσουν χάρη στην οργάνωση και την αποφασιστικότητα.
Η μελέτη των έργων του Ξενοφώντα στο Γυμνάσιο στοχεύει στην κατανόηση της ιστορικής συνέχειας, στην εξοικείωση με την αρχαία ελληνική γλώσσα και γραμματεία, και στην ανάλυση των πολιτικών και ηθικών αξιών που διαμόρφωσαν την αρχαία ελληνική κοινωνία.
