Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Οθωμανούς το 1453 αποτελεί ένα κομβικό σημείο στην ιστορία του Ελληνισμού, σηματοδοτώντας το τέλος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και την αρχή μιας νέας εποχής σκλαβιάς. Η άμεση συνέπεια ήταν η απώλεια του πολιτικού και πνευματικού κέντρου του Ελληνισμού, της «Βασιλεύουσας», η οποία για πάνω από χίλια χρόνια αποτελούσε φάρο πολιτισμού και θρησκευτικής ταυτότητας.
Ωστόσο, η σημασία της δεν περιορίζεται μόνο στην απώλεια. Η πτώση της Πόλης οδήγησε στην ενίσχυση της θέσης του Οικουμενικού Πατριαρχείου ως του μοναδικού θεσμού που μπορούσε να εκπροσωπήσει και να διατηρήσει την εθνική και θρησκευτική ταυτότητα των υπόδουλων Ελλήνων. Η Ορθόδοξη Εκκλησία έγινε ο θεματοφύλακας της ελληνικής γλώσσας, των εθίμων και της παιδείας, λειτουργώντας ως «κιβωτός» του Ελληνισμού κατά την περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας.
Επίσης, η άλωση προκάλεσε τη φυγή πολλών Βυζαντινών λογίων και καλλιτεχνών στη Δύση, κυρίως στην Ιταλία. Αυτοί οι λόγιοι μετέφεραν μαζί τους αρχαία ελληνικά χειρόγραφα και γνώσεις, συμβάλλοντας καθοριστικά στην ανάπτυξη της Αναγέννησης και στην αναβίωση του ενδιαφέροντος για τον κλασικό ελληνικό πολιτισμό στην Ευρώπη.
Για τον ίδιο τον Ελληνισμό, η Άλωση εδραίωσε την αίσθηση της κοινής μοίρας και της ανάγκης για επιβίωση. Η μνήμη της χαμένης πρωτεύουσας διατηρήθηκε ζωντανή μέσα από θρύλους και δημοτικά τραγούδια, τροφοδοτώντας την ελπίδα για απελευθέρωση και την αναγέννηση του ελληνικού κράτους. Η ταυτότητα του «Έλληνα» άρχισε να αποκτά πιο σαφή εθνική διάσταση, πέρα από τον «Ρωμαίο» που ήταν συνδεδεμένος με την αυτοκρατορία.
