Ο Μύθος του Σπηλαίου είναι μια από τις πιο γνωστές και εμβληματικές αλληγορίες του Πλάτωνα, την οποία παρουσιάζει στο έργο του «Πολιτεία» (Βιβλίο Ζ΄). Μέσω αυτής, ο αρχαίος φιλόσοφος προσπαθεί να εξηγήσει τη φύση της πραγματικότητας, τη διαδικασία της γνώσης και τον ρόλο του φιλοσόφου στην κοινωνία.
Ο Πλάτωνας περιγράφει μια ομάδα ανθρώπων που ζουν αλυσοδεμένοι από τη γέννησή τους σε ένα υπόγειο σπήλαιο. Είναι αναγκασμένοι να κοιτούν μόνο τον απέναντι τοίχο, χωρίς να μπορούν να στρέψουν το κεφάλι τους. Πίσω τους υπάρχει μια φωτιά και ανάμεσα στη φωτιά και τους δεσμώτες περνούν άνθρωποι που μεταφέρουν διάφορα αντικείμενα. Οι σκιές αυτών των αντικειμένων, καθώς και οι σκιές των ίδιων των ανθρώπων, προβάλλονται στον τοίχο που βλέπουν οι δεσμώτες. Για αυτούς, οι σκιές αυτές αποτελούν τη μοναδική πραγματικότητα.
Στη συνέχεια, ο Πλάτωνας φαντάζεται τι θα συνέβαινε αν ένας από τους δεσμώτες απελευθερωνόταν. Αρχικά, θα πονούσε από το φως της φωτιάς και θα δυσκολευόταν να δει τα πραγματικά αντικείμενα. Αν τον οδηγούσαν έξω από το σπήλαιο, στον κόσμο του φωτός του ήλιου, η προσαρμογή θα ήταν ακόμα πιο δύσκολη και επώδυνη. Σιγά σιγά όμως, θα συνήθιζε και θα μπορούσε να αντικρίσει τον ήλιο και την αληθινή φύση των πραγμάτων. Αν αυτός ο απελευθερωμένος άνθρωπος επέστρεφε στο σπήλαιο για να μεταφέρει την αλήθεια στους υπόλοιπους, θα τον θεωρούσαν τρελό και πιθανόν θα τον σκότωναν, καθώς η όρασή του θα είχε θολώσει ξανά στο σκοτάδι και οι σκιές θα του φαίνονταν λιγότερο πραγματικές.
Ο συμβολισμός του μύθου είναι βαθύς: Το σπήλαιο συμβολίζει τον αισθητό κόσμο, τον κόσμο των φαινομένων και των ψευδαισθήσεων που αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις μας. Οι αλυσίδες συμβολίζουν την άγνοια, τις προκαταλήψεις και τις πεποιθήσεις που μας κρατούν δέσμιους. Οι σκιές στον τοίχο είναι οι ψεύτικες γνώμες (δόξες) και οι επιφανειακές αλήθειες που αποδεχόμαστε χωρίς κριτική σκέψη. Η φωτιά συμβολίζει το τεχνητό φως, τις ανθρώπινες «αλήθειες» και τις συμβάσεις. Η έξοδος από το σπήλαιο είναι η φιλοσοφική πορεία, η αναζήτηση της αληθινής γνώσης και η απελευθέρωση του νου. Ο έξω κόσμος, ο κόσμος του φωτός, συμβολίζει τον κόσμο των Ιδεών, την αληθινή, νοητή πραγματικότητα. Ο ήλιος συμβολίζει την Ιδέα του Αγαθού, την υπέρτατη πηγή κάθε αλήθειας και γνώσης. Ο απελευθερωμένος δεσμώτης είναι ο φιλόσοφος, ο οποίος έχει δει την αλήθεια και έχει καθήκον να επιστρέψει στο σπήλαιο για να διαφωτίσει τους συνανθρώπους του, ακόμα κι αν αυτό είναι επικίνδυνο.