Η αθηναϊκή δημοκρατία, ιδιαίτερα την εποχή του Περικλή (περίπου 461-429 π.Χ.), αποτελούσε ένα πρωτοποριακό σύστημα άμεσης διακυβέρνησης, όπου οι πολίτες συμμετείχαν ενεργά στη λήψη των αποφάσεων. Βασιζόταν στις αρχές της ισονομίας (ίσα δικαιώματα όλων των πολιτών ενώπιον του νόμου) και της ισηγορίας (δικαίωμα του κάθε πολίτη να εκφράζει ελεύθερα την άποψή του). Ωστόσο, η ιδιότητα του πολίτη ήταν περιορισμένη: μόνο οι ενήλικες άνδρες, με Αθηναίους γονείς, είχαν πολιτικά δικαιώματα, αποκλείοντας τις γυναίκες, τους μετοίκους και τους δούλους.
Οι βασικοί θεσμοί που λειτουργούσαν ήταν:
1. **Η Εκκλησία του Δήμου**: Ήταν το κυρίαρχο σώμα, αποτελούμενο από όλους τους ενήλικες άρρενες Αθηναίους πολίτες. Συνεδρίαζε στην Πνύκα περίπου τέσσερις φορές τον μήνα και αποφάσιζε για όλα τα σημαντικά ζητήματα, όπως νόμους, πολέμους, ειρήνη, εκλογή αρχόντων και οικονομικά θέματα.
2. **Η Βουλή των Πεντακοσίων**: Αποτελούνταν από 500 πολίτες (50 από κάθε μία από τις δέκα φυλές), που επιλέγονταν με κλήρωση για ένα έτος. Ο ρόλος της ήταν να προετοιμάζει τα θέματα που θα συζητούνταν στην Εκκλησία του Δήμου και να εκτελεί τις αποφάσεις της.
3. **Τα Δικαστήρια (Ηλιαία)**: Ήταν λαϊκά δικαστήρια, αποτελούμενα από χιλιάδες πολίτες (δικαστές ή «Ηλιαστές») που επιλέγονταν με κλήρωση. Δίκαζαν όλες τις υποθέσεις, και ο Περικλής εισήγαγε τη μισθοφορία για τους δικαστές, ώστε να μπορούν να συμμετέχουν και οι φτωχότεροι πολίτες.
4. **Οι Άρχοντες και οι Στρατηγοί**: Οι περισσότεροι άρχοντες επιλέγονταν με κλήρωση για ένα χρόνο. Οι δέκα Στρατηγοί, όμως, εκλέγονταν και ήταν πολύ σημαντικοί, καθώς είχαν στρατιωτικές και πολιτικές αρμοδιότητες. Ο Περικλής εκλεγόταν Στρατηγός επανειλημμένα.
Ο Περικλής συνέβαλε στην περαιτέρω ενίσχυση της δημοκρατίας με τη θέσπιση της μισθοφορίας (πληρωμή) για τους άρχοντες, τους βουλευτές και τους δικαστές, επιτρέποντας έτσι σε όλους τους πολίτες, ανεξαρτήτως οικονομικής κατάστασης, να συμμετέχουν στα κοινά. Επίσης, ο θεσμός του οστρακισμού επέτρεπε την απομάκρυνση πολιτικών που θεωρούνταν επικίνδυνοι για τη δημοκρατία, με ψήφο του λαού.
