Η Επανάσταση του 1821 αποτελεί το θεμέλιο λίθο του σύγχρονου ελληνικού κράτους και, κατ' επέκταση, τη βασική πηγή έμπνευσης και διαμόρφωσης της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Πριν την Επανάσταση, ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός είχε ήδη προετοιμάσει το έδαφος, καλλιεργώντας την ιδέα της ελευθερίας και της εθνικής αφύπνισης, με μορφές όπως ο Κοραής και ο Ρήγας Φεραίος να θέτουν τις βάσεις για μια εθνική συνείδηση που θα εκφραζόταν και μέσω της γλώσσας.
Με την έναρξη και την επικράτηση της Επανάστασης, η λογοτεχνία βρήκε ένα πλούσιο πεδίο για να αναπτύξει τα θέματά της. Οι αγώνες, οι θυσίες, ο ηρωισμός, η δίψα για ελευθερία, αλλά και ο πόνος και η απώλεια, έγιναν κεντρικοί άξονες για τους λογοτέχνες της εποχής. Το κίνημα του Ρομαντισμού, που κυριαρχούσε στην Ευρώπη, βρήκε πρόσφορο έδαφος στην Ελλάδα, με τους ποιητές να εξυμνούν τα ιδανικά του αγώνα και να συμβάλλουν στη δημιουργία ενός εθνικού έπους.
Κορυφαίοι εκπρόσωποι αυτής της περιόδου είναι ο Διονύσιος Σολωμός, ο οποίος με τους "Ελεύθερους Πολιορκημένους" και τον "Ύμνο εις την Ελευθερίαν" (τον εθνικό μας ύμνο) ύψωσε τη λογοτεχνία σε επίπεδο εθνικού συμβόλου, και ο Ανδρέας Κάλβος, με τις "Ωδές" του που εξέφραζαν ένα πιο αρχαϊκό, αλλά εξίσου παθιασμένο, πνεύμα ελευθερίας. Αυτοί οι ποιητές δεν κατέγραψαν απλώς γεγονότα, αλλά ερμήνευσαν το πνεύμα της Επανάστασης, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση της εθνικής ταυτότητας και της συλλογικής μνήμης.
Επιπλέον, η Επανάσταση επηρέασε και το γλωσσικό ζήτημα. Παρόλο που η διαμάχη για τη γλώσσα συνεχίστηκε για δεκαετίες, η ανάγκη για μια εθνική γλώσσα που θα εκφράζει το νεοσύστατο κράτος ενίσχυσε τη θέση της δημοτικής, καθώς αυτή χρησιμοποιήθηκε από πολλούς για να εκφράσουν τα λαϊκά αισθήματα και τους αγώνες. Η επίδραση της Επανάστασης δεν περιορίστηκε στην άμεση μετα-επαναστατική περίοδο, αλλά αποτέλεσε διαχρονική πηγή έμπνευσης για μεταγενέστερους λογοτέχνες, οι οποίοι επανέρχονταν στα θέματα του αγώνα, της εθνικής αυτογνωσίας και της διαρκούς αναζήτησης της ελληνικότητας, καθιστώντας την ένα αναπόσπαστο κομμάτι της νεοελληνικής λογοτεχνικής παράδοσης.
