Η «Κύρου Ανάβαση» του Ξενοφώντα είναι ένα από τα σημαντικότερα έργα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας και αποτελεί μια λεπτομερή ιστορική αφήγηση. Το έργο περιγράφει την εκστρατεία του Κύρου του Νεότερου, Πέρση πρίγκιπα, ο οποίος επιχείρησε να ανατρέψει τον αδελφό του, Αρταξέρξη Β΄, από τον θρόνο της Περσικής Αυτοκρατορίας.
Η ιστορία ξεκινά με τη συγκέντρωση ενός μεγάλου στρατού, στον οποίο περιλαμβάνονταν περίπου δέκα χιλιάδες Έλληνες μισθοφόροι, γνωστοί ως «οι Μύριοι». Αυτοί οι Έλληνες στρατιώτες, με επικεφαλής διάφορους στρατηγούς, ξεκίνησαν από τις Σάρδεις και προχώρησαν βαθιά στην καρδιά της Περσίας, μια πορεία που ονομάζεται «Ανάβαση» (δηλαδή, άνοδος προς το εσωτερικό της χώρας).
Το κορυφαίο γεγονός της εκστρατείας ήταν η μάχη στα Κούναξα, το 401 π.Χ., όπου ο Κύρος σκοτώθηκε. Μετά τον θάνατο του Κύρου και την προδοτική δολοφονία των Ελλήνων στρατηγών, οι Μύριοι βρέθηκαν απομονωμένοι και περικυκλωμένοι σε εχθρικό έδαφος, χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από την πατρίδα τους. Σε αυτό το σημείο, ο Ξενοφώντας, ο οποίος αρχικά συμμετείχε ως απλός στρατιώτης, αναδείχθηκε σε ηγετική φυσιογνωμία και ανέλαβε την ευθύνη της οργάνωσης της επιστροφής τους.
Η επιστροφή, γνωστή ως «Κάθοδος», ήταν μια επική και εξαιρετικά δύσκολη πορεία μέσα από εχθρικές περιοχές, βουνά και αντίξοες καιρικές συνθήκες, αντιμετωπίζοντας συνεχώς επιθέσεις από διάφορους λαούς. Η φράση «Θάλαττα! Θάλαττα!» που αναφώνησαν οι Έλληνες όταν αντίκρισαν τη Μαύρη Θάλασσα, συμβολίζει την ανακούφιση και την ελπίδα τους για σωτηρία. Το έργο ολοκληρώνεται με την άφιξη των Μυρίων στις ελληνικές πόλεις της Μικράς Ασίας και την τελική τους διάλυση. Η «Κύρου Ανάβαση» προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για την περσική ιστορία, τη γεωγραφία, τις στρατιωτικές τακτικές και την ψυχολογία των στρατιωτών.
