Σχηματισμός Παραθετικών Επιθέτων στα Νέα Ελληνικά

Τα παραθετικά των επιθέτων σχηματίζονται για να εκφράσουν το βαθμό στον οποίο υπάρχει μια ιδιότητα, διακρινόμενα σε τρεις βασικούς βαθμούς: τον θετικό, τον συγκριτικό και τον υπερθετικό, ο καθένας με τους δικούς του τρόπους σχηματισμού.

Τι είναι τα Παραθετικά Επιθέτων;

Τα παραθετικά είναι μορφές των επιθέτων που χρησιμοποιούμε για να δείξουμε την ένταση ή τη σύγκριση μιας ιδιότητας. Δεν αρκεί πάντα να πούμε ότι κάτι είναι «ωραίο»· μπορεί να θέλουμε να πούμε ότι είναι «πιο ωραίο» από κάτι άλλο ή ακόμα και «το πιο ωραίο» από όλα. Αυτές οι διαφορετικές μορφές είναι τα παραθετικά.

Στα Νέα Ελληνικά, διακρίνουμε τρεις βαθμούς:

1. Θετικός Βαθμός: Η απλή μορφή του επιθέτου.
2. Συγκριτικός Βαθμός: Για σύγκριση δύο ή περισσότερων πραγμάτων.
3. Υπερθετικός Βαθμός: Για να δηλώσει την ύψιστη ή ελάχιστη έκφραση μιας ιδιότητας.

Οι Βαθμοί των Επιθέτων και ο Σχηματισμός τους

Ο Θετικός Βαθμός

Ο θετικός βαθμός είναι η βασική, απλή μορφή του επιθέτου. Δηλώνει μια ιδιότητα χωρίς καμία σύγκριση ή ιδιαίτερη έμφαση στην ένταση. Είναι η αφετηρία για τον σχηματισμό των άλλων βαθμών.

• Παραδείγματα: «έξυπνος», «ψηλός», «όμορφος», «γρήγορος», «μεγάλος».

Ο Συγκριτικός Βαθμός

Ο συγκριτικός βαθμός χρησιμοποιείται όταν θέλουμε να συγκρίνουμε δύο ή περισσότερα πρόσωπα, ζώα ή πράγματα ως προς μια συγκεκριμένη ιδιότητα, δείχνοντας ότι το ένα υπερέχει (ή υστερεί) του άλλου. Σχηματίζεται με δύο τρόπους:

α) Περιφραστικός Σχηματισμός

Αυτός είναι ο πιο συνηθισμένος και απλός τρόπος στη Νέα Ελληνική. Σχηματίζεται με το επίρρημα «πιο» πριν από το επίθετο στον θετικό βαθμό.

• Κανόνας: πιο + επίθετο σε θετικό βαθμό
• Παραδείγματα: «πιο έξυπνος», «πιο ψηλή», «πιο όμορφο», «πιο γρήγοροι».

β) Μονολεκτικός (ή Λόγιος) Σχηματισμός

Αυτός ο τρόπος χρησιμοποιείται κυρίως σε πιο επίσημο λόγο, σε συγκεκριμένες εκφράσεις ή σε κείμενα παλαιότερης γραμματείας. Σχηματίζεται με την προσθήκη των καταλήξεων -ότερος, -οτέρα, -ότερο ή -ύτερος, -υτέρα, -ύτερο στο θέμα του επιθέτου.

• Κανόνας: θέμα επιθέτου + -ότερος/-ύτερος (ανάλογα με το επίθετο)
• Παραδείγματα: «εξυπνότερος», «ψηλότερη», «ομορφότερο», «γρηγορότεροι».

Σημείωση: Ο μονολεκτικός σχηματισμός είναι λιγότερο συχνός στην καθημερινή ομιλία και γραφή σε σχέση με τον περιφραστικό. Πολλά επίθετα δεν σχηματίζουν μονολεκτικό συγκριτικό βαθμό.

Ο Υπερθετικός Βαθμός

Ο υπερθετικός βαθμός δηλώνει την ύψιστη ή την ελάχιστη έκφραση μιας ιδιότητας. Διακρίνεται σε δύο είδη:

α) Σχετικός Υπερθετικός

Δηλώνει ότι ένα πρόσωπο ή πράγμα έχει την ιδιότητα σε μεγαλύτερο βαθμό από όλα τα άλλα στην ίδια ομάδα ή σύνολο. Περιλαμβάνει σύγκριση με ένα σύνολο.

• Κανόνας: οριστικό άρθρο (ο, η, το) + πιο + επίθετο σε θετικό βαθμό
• Παραδείγματα: «ο πιο έξυπνος», «η πιο ψηλή», «το πιο όμορφο», «οι πιο γρήγοροι».

Προσοχή: Ο σχετικός υπερθετικός συμφωνεί με το ουσιαστικό σε γένος, αριθμό και πτώση (π.χ., «του πιο έξυπνου μαθητή», «στις πιο ψηλές κοπέλες»).

β) Απόλυτος Υπερθετικός

Δηλώνει ότι ένα πρόσωπο ή πράγμα έχει την ιδιότητα σε πολύ μεγάλο βαθμό, χωρίς απαραίτητα να γίνεται σύγκριση με άλλα. Εκφράζει μια πολύ έντονη ιδιότητα.

Ο απόλυτος υπερθετικός σχηματίζεται με δύο τρόπους:

1. Περιφραστικά: Με το επίρρημα «πολύ» πριν από το επίθετο στον θετικό βαθμό.

   • Κανόνας: πολύ + επίθετο σε θετικό βαθμό
   • Παραδείγματα: «πολύ έξυπνος», «πολύ ψηλή», «πολύ όμορφο», «πολύ γρήγοροι».

2. Μονολεκτικά (ή Λόγια): Με τις καταλήξεις -ότατος, -οτάτη, -ότατο ή -ύτατος, -υτάτη, -ύτατο στο θέμα του επιθέτου.

   • Κανόνας: θέμα επιθέτου + -ότατος/-ύτατος
   • Παραδείγματα: «εξυπνότατος», «ψηλότατη», «ομορφότατο», «γρηγορότατοι».

Σημείωση: Ο μονολεκτικός απόλυτος υπερθετικός είναι ο πιο λόγιος και επίσημος τρόπος. Συχνά, η χρήση του περιφραστικού («πολύ») είναι πιο διαδεδομένη.

Βήμα-Προς-Βήμα Σχηματισμός Παραθετικών

Για να σχηματίσεις σωστά τα παραθετικά ενός επιθέτου, ακολούθησε τα εξής βήματα:

1. Αναγνώρισε τον Θετικό Βαθμό: Ξεκίνα πάντα από την απλή μορφή του επιθέτου (π.χ., «καλός», «δύσκολος», «μικρός»). Αυτή είναι η βάση σου.
2. Σχημάτισε τον Συγκριτικό Βαθμό:
   • Για την καθημερινή χρήση, πρόσθεσε το «πιο» πριν από το επίθετο (π.χ., «πιο καλός», «πιο δύσκολος»).
   • Για πιο επίσημο ή λόγιο ύφος, σκέψου αν υπάρχει μονολεκτικός τύπος (-ότερος/-ύτερος), π.χ., «δυσκολότερος».
3. Σχημάτισε τον Υπερθετικό Βαθμό:
   • Σχετικός Υπερθετικός: Πρόσθεσε το οριστικό άρθρο και το «πιο» πριν από το επίθετο (π.χ., «ο πιο καλός», «το πιο δύσκολο»). Θυμήσου να συμφωνεί το άρθρο.
   • Απόλυτος Υπερθετικός:
     • Για απλή έμφαση, πρόσθεσε το «πολύ» πριν από το επίθετο (π.χ., «πολύ καλός», «πολύ δύσκολο»).
     • Για λόγιο ύφος, χρησιμοποίησε τις καταλήξεις -ότατος/-ύτατος (π.χ., «δυσκολότατος»).
4. Προσοχή στα Ανώμαλα Παραθετικά: Ορισμένα επίθετα δεν ακολουθούν τους παραπάνω κανόνες. Αυτά πρέπει να τα μάθεις ξεχωριστά.

Ανώμαλα Παραθετικά

Ορισμένα επίθετα έχουν ανώμαλα παραθετικά, που σημαίνει ότι οι μορφές τους στον συγκριτικό και υπερθετικό βαθμό δεν σχηματίζονται με τους συνήθεις κανόνες, αλλά έχουν ειδικές, ιστορικές μορφές. Τα πιο συνηθισμένα είναι:

Θετικός Βαθμός	Συγκριτικός Βαθμός	Υπερθετικός Βαθμός (Σχετικός)	Υπερθετικός Βαθμός (Απόλυτος)
καλός	καλύτερος	ο καλύτερος	άριστος (ή πολύ καλός)
κακός	χειρότερος	ο χειρότερος	κάκιστος (ή πολύ κακός)
πολύς	περισσότερος	ο περισσότερος	πάρα πολύς (ή πλείστος)
λίγος	λιγότερος	ο λιγότερος	ελάχιστος (ή πολύ λίγος)
μεγάλος	μεγαλύτερος	ο μεγαλύτερος	μέγιστος (ή πολύ μεγάλος)
μικρός	μικρότερος	ο μικρότερος	ελάχιστος (ή πολύ μικρός)

Σημαντικό: Ποτέ δεν χρησιμοποιούμε το «πιο» ή το «πολύ» μαζί με τους μονολεκτικούς τύπους των ανώμαλων παραθετικών (π.χ., όχι «πιο καλύτερος», αλλά «καλύτερος» ή «πιο καλός»). Επίσης, ορισμένα επίθετα όπως «νέος» σχηματίζουν «νεότερος» (συγκριτικός) και «νεότατος» (απόλυτος υπερθετικός), αλλά και «πιο νέος» / «ο πιο νέος» / «πολύ νέος».

Λυμένα Παραδείγματα

Ας δούμε πώς σχηματίζονται τα παραθετικά για κάποια επίθετα:

1. Επίθετο: «όμορφος»

   • Θετικός: όμορφος
   • Συγκριτικός: πιο όμορφος / ομορφότερος
   • Υπερθετικός (Σχετικός): ο πιο όμορφος
   • Υπερθετικός (Απόλυτος): πολύ όμορφος / ομορφότατος

2. Επίθετο: «γλυκός»

   • Θετικός: γλυκός
   • Συγκριτικός: πιο γλυκός / γλυκύτερος
   • Υπερθετικός (Σχετικός): ο πιο γλυκός
   • Υπερθετικός (Απόλυτος): πολύ γλυκός / γλυκύτατος

3. Επίθετο: «καλός» (ανώμαλο)

   • Θετικός: καλός
   • Συγκριτικός: καλύτερος
   • Υπερθετικός (Σχετικός): ο καλύτερος
   • Υπερθετικός (Απόλυτος): άριστος (ή πολύ καλός)

Η επιλογή του τρόπου σχηματισμού (περιφραστικός ή μονολεκτικός) εξαρτάται συχνά από το ύφος του λόγου και το πλαίσιο επικοινωνίας. Στην καθημερινή γλώσσα, οι περιφραστικοί τύποι είναι οι πιο συνηθισμένοι.