Η διάκριση μεταξύ απλής και σύνθετης λέξης αποτελεί θεμελιώδη έννοια στη Νέα Ελληνική Γλώσσα και μας βοηθά να κατανοήσουμε πώς δομούνται οι λέξεις μας.
Μια **απλή λέξη** είναι αυτή που αποτελείται από ένα μόνο μορφολογικό θέμα (ρίζα) και δεν έχει σχηματιστεί από την ένωση δύο ή περισσότερων λέξεων, ούτε έχει δεχθεί προσθήκες προθημάτων ή επιθημάτων που να της έχουν δώσει νέα, διαφορετική σημασία. Η απλή λέξη είναι η βασική, αδιαίρετη μονάδα νοήματος. Παραδείγματα απλών λέξεων είναι: «σπίτι», «δέντρο», ««τρέχω», «καλός», «εγώ». Ακόμη και οι κλιτές μορφές μιας απλής λέξης (π.χ. «τρέχω», «έτρεξα», «θα τρέξω») παραμένουν απλές, καθώς δεν δημιουργούν νέα λέξη με διαφορετική σημασία.
Αντίθετα, μια **σύνθετη λέξη** είναι αυτή που έχει προκύψει από τη συνένωση δύο ή περισσότερων λέξεων ή μορφημάτων (ριζών, προθημάτων, επιθημάτων) για να σχηματίσει μια νέα λέξη με νέα σημασία. Οι σύνθετες λέξεις διακρίνονται κυρίως σε δύο κατηγορίες:
1. **Παράγωγες λέξεις**: Αυτές δημιουργούνται όταν σε μια ρίζα προστίθενται προθήματα (π.χ. «ά-γραφος», «ξανα-γράφω») ή επιθήματα (π.χ. «γραφ-είο», «γραφ-ικός», «γραφ-έας»). Το πρόθημα ή το επίθημα αλλάζει τη σημασία ή την κατηγορία της αρχικής λέξης, δημιουργώντας μια νέα. Για παράδειγμα, από τη ρίζα «γραφ-» έχουμε το ρήμα «γράφω» (απλή), αλλά το «γραφείο» (παράγωγο) είναι χώρος, και το «άγραφος» (παράγωγο) σημαίνει αυτός που δεν έχει γραφτεί.
2. **Σύνθετες λέξεις (με την στενή έννοια)**: Αυτές προκύπτουν από την ένωση δύο ή περισσότερων αυτόνομων λέξεων ή ριζών. Κάθε μέρος της σύνθετης λέξης ονομάζεται συνθετικό. Το πρώτο συνθετικό μπορεί να είναι ουσιαστικό, επίθετο, ρήμα, πρόθεση, επίρρημα κ.ά., και το ίδιο ισχύει και για το δεύτερο. Παραδείγματα: «βιβλιο-θήκη» (βιβλίο + θήκη), «πολυ-κατοικία» (πολύ + κατοικία), «γυμνο-σάλιαγκας» (γυμνός + σάλιαγκας), «αυτο-κίνητο» (αυτός + κίνητο).
Η βασική διαφορά, λοιπόν, έγκειται στο ότι η απλή λέξη είναι μια ενιαία, πρωτογενής μονάδα, ενώ η σύνθετη λέξη είναι αποτέλεσμα «συναρμολόγησης» ή «μετατροπής» μιας πρωτογενούς μονάδας με σκοπό τη δημιουργία νέου νοήματος.
