Ο θεσμός του θέματος αποτέλεσε μια από τις σημαντικότερες μεταρρυθμίσεις στη βυζαντινή διοίκηση, η οποία διαμόρφωσε την ιστορία της αυτοκρατορίας για πολλούς αιώνες. Εμφανίστηκε τον 7ο αιώνα, κυρίως κατά την περίοδο του αυτοκράτορα Ηρακλείου, ως άμεση απάντηση στις ογκώδεις αραβικές επιδρομές που απειλούσαν την ύπαρξη του Βυζαντίου. Τα θέματα ήταν μεγάλες διοικητικές και στρατιωτικές περιφέρειες, οι οποίες αντικατέστησαν την παλαιότερη ρωμαϊκή επαρχιακή οργάνωση.
Η βασική καινοτομία ήταν η ενοποίηση της στρατιωτικής και πολιτικής εξουσίας στα χέρια ενός στρατηγού, του εκάστοτε διοικητή του θέματος. Κάθε θέμα είχε τον δικό του στρατό, ο οποίος αποτελούνταν κυρίως από "στρατιώτες". Αυτοί οι στρατιώτες ήταν ελεύθεροι αγρότες που κατείχαν μικρά κτήματα (στρατιωτότοπους), τα οποία τους παραχωρούσε το κράτος με αντάλλαγμα την κληρονομική στρατιωτική τους υπηρεσία. Είχαν επίσης φορολογικές απαλλαγές. Αυτό το σύστημα εξασφάλιζε την άμεση και αποτελεσματική άμυνα των συνόρων, καθώς οι στρατιώτες ζούσαν και καλλιεργούσαν τη γη τους εντός του θέματος, όντας πάντα έτοιμοι για μάχη.
Η σημασία του θεσμού ήταν πολλαπλή. Πρώτον, ενίσχυσε δραματικά την άμυνα της αυτοκρατορίας, επιτρέποντας την ταχεία κινητοποίηση δυνάμεων ενάντια στους εισβολείς, χωρίς να απαιτείται η αποστολή στρατευμάτων από την πρωτεύουσα. Δεύτερον, προσέφερε οικονομική σταθερότητα, καθώς οι στρατιώτες-αγρότες συνέβαλαν στην αγροτική παραγωγή και ταυτόχρονα χρηματοδοτούσαν την άμυνα με την υπηρεσία τους. Τρίτον, δημιούργησε μια κοινωνική τάξη μικροϊδιοκτητών-πολεμιστών, η οποία αποτελούσε τη ραχοκοκαλιά της βυζαντινής κοινωνίας και του στρατού. Τέλος, ο θεσμός των θεμάτων συνέβαλε στην αποκέντρωση της διοίκησης και στην ενίσχυση του τοπικού χαρακτήρα της άμυνας, κάτι που ήταν κρίσιμο για την επιβίωση του Βυζαντίου σε μια περίοδο έντονων εξωτερικών απειλών. Ουσιαστικά, τα θέματα έσωσαν την αυτοκρατορία από την κατάρρευση και της επέτρεψαν να ανακάμψει και να ευημερήσει για πολλούς ακόμη αιώνες.
