Ο παρακείμενος στα αρχαία ελληνικά είναι ένας χρόνος που δηλώνει μια πράξη που έχει ολοκληρωθεί στο παρελθόν και της οποίας τα αποτελέσματα εξακολουθούν να ισχύουν στο παρόν. Ο σχηματισμός του είναι αρκετά συστηματικός, αλλά παρουσιάζει κάποιες ιδιαιτερότητες που πρέπει να προσέξεις.
Βασικά στοιχεία σχηματισμού:
1. **Αναδιπλασιασμός**: Είναι το χαρακτηριστικότερο γνώρισμα του παρακειμένου και εμφανίζεται στην αρχή του ρήματος.
* **Συλλαβικός αναδιπλασιασμός**: Για ρήματα που αρχίζουν από σύμφωνο (εκτός από ρ, διπλά ή σύνθετα σύμφωνα). Προστίθεται η αρχική σύμφωνος του ρήματος ακολουθούμενη από -ε-. Παράδειγμα: λύω -> λέ-λυκα.
* **Αττικός αναδιπλασιασμός**: Για ρήματα που αρχίζουν από α, ε, ο. Επαναλαμβάνεται η αρχική συλλαβή του ρήματος. Παράδειγμα: ἀκούω -> ἀκ-ήκοα.
* **Χρονική αύξηση**: Για ρήματα που αρχίζουν από βραχύ φωνήεν (α, ε, ο), αυτό τρέπεται σε μακρό (η, η, ω). Παράδειγμα: ἄγω -> ἦχα. Για ρήματα που αρχίζουν από δίφθογγο, αυτή τρέπεται σε μακρό φωνήεν. Παράδειγμα: αἱρέω -> ᾕρηκα.
2. **Θέμα**: Το ρηματικό θέμα του παρακειμένου μπορεί να είναι το καθαρό θέμα του ρήματος ή να έχει υποστεί κάποιες αλλαγές (π.χ., έκταση φωνήεντος, τροπή συμφώνων) για να σχηματιστεί το θέμα του παρακειμένου.
3. **Καταλήξεις**: Ο παρακείμενος έχει τις δικές του ειδικές καταλήξεις, οι οποίες διαφέρουν για την ενεργητική και τη μέση/παθητική φωνή.
* **Ενεργητική Φωνή**: Χρησιμοποιεί τις λεγόμενες «καταλήξεις του παρακειμένου» (-κα, -κας, -κε(ν), κ.λπ. για τον ισχυρό παρακείμενο) ή προσωπικές καταλήξεις (-α, -ας, -ε(ν) κ.λπ. για τον αδύνατο παρακείμενο, που είναι λιγότερο συχνός). Παράδειγμα: λέλυκα, πεποίηκα.
* **Μέση/Παθητική Φωνή**: Χρησιμοποιεί τις μέσες/παθητικές καταλήξεις (-μαι, -σαι, -ται, κ.λπ.). Εδώ, δεν υπάρχει το -κ- που χαρακτηρίζει την ενεργητική φωνή. Παράδειγμα: λέλυμαι, πεποίημαι.
Ο σχηματισμός του παρακειμένου απαιτεί εξάσκηση και απομνημόνευση των ιδιαιτεροτήτων κάθε ρήματος, καθώς πολλά ρήματα έχουν ανώμαλο παρακείμενο και πρέπει να τα μάθεις ξεχωριστά.